Ουρικό Οξύ: Αίτια και τρόποι αντιμετώπισης

Ξυπνάς κάποια πρωινά με πρησμένα πόδια ή έντονο πόνο στα πόδια και αναρωτιέσαι τι φταίει; Το ουρικό οξύ μπορεί να είναι ο αόρατος ένοχος πίσω από αυτά τα ενοχλητικά συμπτώματα. Σε αυτό το άρθρο θα ανακαλύψεις τι προκαλεί την αύξηση του, πώς μπορείς να το ελέγξεις με σωστή διατροφή και τρόπο ζωής και πότε χρειάζεται η παρέμβαση ειδικού.

Τι είναι το ουρικό οξύ;

Το ουρικό οξύ είναι μια ουσία που παράγεται φυσιολογικά στον οργανισμό, από τον μεταβολισμό των πουρινών (ομάδα πρωτεϊνών). Οι πρωτεΐνες αυτές παράγονται από τον ίδιο τον οργανισμό ή λαμβάνονται μέσω της τροφής. Με τη διάσπαση των πουρινών παράγεται το ουρικό οξύ το οποίο εν συνεχεία οδηγείται μέσω της κυκλοφορίας του αίματος, στα νεφρά, όπου φιλτράρεται και αποβάλλεται με τα ούρα. 

Σε περίπτωση που παράγονται μεγάλες ποσότητες ουρικού οξέος ή αυτό δεν αποβάλλεται σε ικανοποιητικό βαθμό, αυξάνεται η συγκέντρωσή του στο αίμα και η κατάσταση αυτή ονομάζεται υπερουριχαιμία. 

Το αυξημένο ουρικό οξύ στον οργανισμό, μπορεί να οδηγήσει και σε άλλες παθολογικές καταστάσεις, όπως ουρική αρθρίτιδα (ποδάγρα) ή σε νεφρολιθίαση. Η υπερουριχαιμία είναι μια συχνή κατάσταση, δηλαδή περίπου 1 στους 5 ανθρώπους έχει υψηλά επίπεδα ουρικού οξέος (>6,8 mg/dl). Στις περισσότερες περιπτώσεις δεν εμφανίζονται όμως συμπτώματα.

Τιμές Ουρικού Οξέος

Φυσιολογικές Τιμές

• Άνδρες: 3.5-7.2 mg/dL

• Γυναίκες: 2.6-6.0 mg/dL

Υψηλές τιμές

• Γυναίκες: >6 mg/dL

• Ανδρες: >7 mg/dL

Χαμηλές τιμές:

• <2 mg/dL.

Αίτια υψηλού ουρικού οξέος (Υπερουριχαιμία)

Τα αίτια που οδηγούν στην αύξηση του ουρικού οξέος πάνω από τα φυσιολογικά όρια είναι: 

1. Αυξημένη παραγωγή ουρικού οξέος, η οποία οφείλεται σε αυξημένο μεταβολισμό πουρινών ή κυτταρική καταστροφή που οδηγεί σε απελευθέρωση ουρικού οξέος. 

2. Περιορισμένη αποβολή από τα νεφρά.

Παράγοντες που επιδεινώνουν τα επίπεδα ουρικού οξέος

• Διουρητικά

• Νεφρική ανεπάρκεια

• Γενετική προδιάθεση

• Ανοσοκατασταλτικά φάρμακα

• Χημειοθεραπεία ή ακτινοθεραπεία

• Παχυσαρκία

• Ψωρίαση

• Κατάχρηση αλκοόλ

• Υποθυρεοειδισμός

• Στεφανιαία νόσος

• Υπέρταση

• Σακχαρώδης διαβήτης

• Διατροφή πλούσια σε πουρίνες

• Υπερβολική άσκηση

Ποια είναι τα συμπτώματα από υψηλό ουρικό οξύ (Υπερουριχαιμία);

Η υπερουριχαιμία είναι σε πολλές περιπτώσεις ασυμπτωματική. Ωστόσο τα πιο συχνά συμπτώματα που εμφανίζονται είναι τα εξής:

1. Απότομος και έντονος πόνος στις αρθρώσεις.

2. Ερυθρότητα και διόγκωση στην πρώτη άρθρωση του μεγάλου δακτύλου του ποδιού.

3. Πέτρες στα νεφρά: οι πέτρες στα νεφρά εντοπίζονται κυρίως όταν προσκολληθούν στον ουρητήρα, οπότε και προκαλείται έντονος πόνος κατά την ούρηση, αιματουρία, ναυτία και εμετός.

4. Σχηματισμός τόφων (κρυστάλλων ουρικών αλάτων στους χόνδρους, τις αρθρώσεις, τους τένοντες, τα οστά και τα νεφρά).

5. Ένα μικρό ποσοστό ασθενών εμφανίζει οξεία ουρική αρθρίτιδα με το πέρας δεκαετιών.

Τι ανεβάζει το ουρικό οξύ;

Συνιστώνται συχνά και μικρά γεύματα, καθώς η παρατεταμένη νηστεία μπορεί να αυξήσει τα επίπεδα ουρικού οξέος. Παράλληλα, καλό είναι να αποφεύγονται τροφές με υψηλή περιεκτικότητα σε πουρίνες, όπως:

• Κόκκινο κρέας και εντόσθια: χοιρινό, μοσχάρι, αρνί, συκώτι, νεφρά, λουκάνικα, επεξεργασμένα κρέατα

• Λευκό κρέας: πάπια, λαγός, κουνέλι

• Ψάρια: σαρδέλες, αντζούγιες, ρέγγα, σκουμπρί, μπακαλιάρος

• Θαλασσινά: γαρίδες, μύδια, καβούρια, αστακός

• Σάλτσες και ζωμοί κρέατος (π.χ. κύβοι)

• Όσπρια σε μεγάλες ποσότητες: φακές, φασόλια, ρεβίθια (καλύτερα με μέτρο)

• Λαχανικά με μέτρια περιεκτικότητα σε πουρίνες: σπανάκι, σπαράγγια, κουνουπίδι, μανιτάρια (δεν απαγορεύονται, αλλά χρειάζεται προσοχή)

• Μαγιά & συμπληρώματα μαγιάς (όχι το ψωμί της καθημερινότητας)

• Αλκοόλ: κυρίως μπύρα και ποτά με υψηλή περιεκτικότητα σε αλκοόλ (κρασί σε πολύ μικρή ποσότητα)

• Ροφήματα με φρουκτόζη: αναψυκτικά, χυμοί με πρόσθετη ζάχαρη ή γλυκαντικά

Τι ρίχνει το ουρικό οξύ;

Η μείωση του ουρικού οξέος επιτυγχάνεται κυρίως με διατροφικές και υγιεινοδιαιτητικές αλλαγές. Ορισμένες τροφές και συνήθειες φαίνεται να βοηθούν:

• Επαρκής ενυδάτωση: κατανάλωση άφθονου νερού (τουλάχιστον 2 λίτρα την ημέρα)

• Γαλακτοκομικά χαμηλών λιπαρών: γάλα, γιαούρτι, τυρί light

• Φρούτα: ιδιαίτερα κεράσια, μούρα και εσπεριδοειδή (π.χ. πορτοκάλι, λεμόνι) που έχουν αντιφλεγμονώδη δράση

• Λαχανικά: σχεδόν όλα, καθώς δεν αυξάνουν σημαντικά τα επίπεδα ουρικού οξέος

• Δημητριακά ολικής άλεσης: ψωμί, βρώμη, καστανό ρύζι

• Αυγά: ασφαλής πηγή πρωτεΐνης

• Ξηροί καρποί & σπόροι: καρύδια, αμύγδαλα, λιναρόσπορος (σε μέτρο λόγω θερμίδων)

• Καφές: φαίνεται ότι μειώνει τον κίνδυνο υπερουριχαιμίας (χωρίς υπερβολές)

• Σωστό βάρος: η απώλεια περιττών κιλών βελτιώνει τα επίπεδα ουρικού οξέος

• Ήπια έως μέτρια άσκηση: 30 λεπτά περπάτημα/κολύμπι/ποδήλατο, 5 μέρες την εβδομάδα (όχι υπερβολές)

Συμπληρώματα διατροφής και ουρικό οξύ

Συμπληρώματα διατροφής που μπορούν να βοηθήσουν στη διατήρηση φυσιολογικών επιπέδων ουρικού οξέος περιλαμβάνουν:

• Βιταμίνη C

• Συμπληρώματα διατροφής με χυμό από κεράσια Montmorency

• Συμπληρώματα διατροφής που διασφαλίζουν την καλή λειτουργία των νεφρών.

Ουρικό οξύ και κανέλα

Η κανέλα με τις αντιμικροβιακές, αντιοξειδωτικές και αντιφλεγμονώδεις ιδιότητες μπορεί να συμβάλλει στη διατήρηση χαμηλών επιπέδων ουρικού οξέος, καθώς αναστέλλει το ένζυμο οξειδάση της ξανθίνης.

Ουρικό οξύ και λεμόνι

Ο χυμός λεμονιού θεωρείται πως συμβάλει στην εξουδετέρωση και αποβολή του ουρικού οξέος από τον οργανισμό. Επίσης περιέχει βιταμίνη C η οποία βοηθάει στη διατήρηση επιπέδων ουρικού οξέος.

Πλήρης Πίνακας Διατροφης για το Ουρικό οξύ

Οι ωφέλιμες δίαιτες συμβάλλουν σημαντικά στη διατήρηση της καλής υγείας και της ευεξίας. Η Μεσογειακή διατροφή, πλούσια σε φρούτα, λαχανικά, ελαιόλαδο και ψάρι, θεωρείται εξαιρετική για την καρδιαγγειακή υγεία. Η χορτοφαγική διατροφή περιορίζει ή αποκλείει τα ζωικά προϊόντα, προσφέροντας πολλά θρεπτικά στοιχεία και φυτικές ίνες.

Η δίαιτα DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) βοηθά στη μείωση της αρτηριακής πίεσης μέσω της κατανάλωσης φρούτων, λαχανικών και χαμηλού λιπαρού γάλακτος. Κάθε μία από αυτές τις δίαιτες μπορεί να ενταχθεί σε έναν υγιεινό τρόπο ζωής, ανάλογα με τις προσωπικές ανάγκες και προτιμήσεις.

Πιο συγκεκριμένα, στον παρακάτω πίνακα θα βρείτε ποιες τροφές μπορείτε να καταναλώνετε, ποιες με μέτρο και ποιες να αποφεύγετε για να διατηρείτε τα επίπεδα του ουρικού οξέος υπό έλεγχο:

Διάγνωση του ουρικού οξέος

Λόγω του ότι η υπερουριχαιμία είναι συνήθως ασυμπτωματική, είναι σημαντικό να μην αμελούμε τις προληπτικές εξετάσεις αίματος. Για την εξέταση του ουρικού οξέος του αίματος, απαιτείται νηστεία 8 ωρών και αποφυγή  λιπαρών φαγητών για 12 ώρες πριν την αιμοληψία. Έλεγχος των επιπέδων του ουρικού οξέος στα ούρα γίνεται με εξέταση ούρων 24ωρου.

Αντιμετώπιση και θεραπεία για το ουρικό οξύ

Οι αλλαγές στη διατροφή και στον τρόπο ζωής, καθώς και η προσθήκη κάποιων βοτάνων —όπως πιπερόριζα, γαϊδουράγκαθο, πικραλίδα ή κολλιτσίδα— μπορούν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά, πάντα με μέτρο. Αυτές οι παρεμβάσεις αποτελούν το πρώτο βήμα για τη ρύθμιση του ουρικού οξέος.

Όταν όμως δεν επαρκούν, μπορεί να χρειαστεί φαρμακευτική αγωγή με την καθοδήγηση γιατρού:

• Κολχικίνη: Χρησιμοποιείται στην οξεία κρίση ουρικής αρθρίτιδας για γρήγορη ανακούφιση και πρόληψη νέων επεισοδίων.

• Αλλοπουρινόλη: Αναστέλλει την παραγωγή ουρικού οξέος και ενδείκνυται για χρόνια αντιμετώπιση, σε περιπτώσεις υπερουριχαιμίας ή νεφρικής νόσου.

• Φεβουξοστάτη: Εναλλακτική θεραπεία που επίσης μειώνει τον σχηματισμό κρυστάλλων ουρικού οξέος και περιορίζει τις κρίσεις ουρικής αρθρίτιδας.

Η επιλογή φαρμάκου και η δοσολογία καθορίζονται αποκλειστικά από τον θεράποντα ιατρό, με βάση τις ανάγκες και την κλινική εικόνα του ασθενούς.

FAQ – Συχνές Ερωτήσεις

1. Τι προκαλεί υψηλό ουρικό οξύ;

Η υπερπαραγωγή ή μειωμένη αποβολή ουρικού οξέος. Παράγοντες περιλαμβάνουν διατροφή πλούσια σε πουρίνες, παχυσαρκία, ορισμένα φάρμακα, γενετική προδιάθεση και νεφρική δυσλειτουργία.

2. Ποιες τροφές να αποφεύγω;

Κόκκινο κρέας, εντόσθια, ορισμένα ψάρια (σαρδέλες, ρέγκα, σκουμπρί), μπύρα και ροφήματα με ζάχαρη ή φρουκτόζη.

3. Πώς μπορώ να μειώσω το ουρικό οξύ φυσικά;

Με επαρκή ενυδάτωση, ήπια άσκηση, φρούτα & λαχανικά, γαλακτοκομικά χαμηλών λιπαρών, σωστό βάρος και αποφυγή υπερβολικών πουρινών.

4. Χρειάζομαι φάρμακα;

Σε χρόνια υπερουριχαιμία ή οξεία κρίση ουρικής αρθρίτιδας, ναι. Συμβουλευτείτε πάντα τον ειδικό γιατρό πριν ξεκινήσετε φαρμακευτική αγωγή.

5. Πώς καταλαβαίνουμε ότι έχουμε υψηλό ουρικό οξύ;

Ο πιο αξιόπιστος τρόπος είναι η αιματολογική εξέταση. Η υπερουριχαιμία συχνά δεν έχει συμπτώματα, γι’ αυτό οι προληπτικοί έλεγχοι είναι σημαντικοί, ειδικά αν υπάρχει οικογενειακό ιστορικό ή παράγοντες κινδύνου.

6. Πού πονάει το ουρικό οξύ;

Ο πόνος εμφανίζεται κυρίως στις αρθρώσεις, ιδιαίτερα στο μεγάλο δάχτυλο του ποδιού (ποδάγρα). Μπορεί επίσης να επηρεάσει γόνατα, αστραγάλους, χέρια ή να προκαλέσει πόνο στη μέση σε περιπτώσεις νεφρολιθίασης.

7. Γιατί δεν πέφτει το ουρικό οξύ;

Αν δεν μειώνεται, συνήθως οφείλεται σε:

• Μειωμένη νεφρική αποβολή

• Παχυσαρκία ή μεταβολικά προβλήματα

• Υψηλή κατανάλωση πουρινών ή αλκοόλ

• Ορισμένα φάρμακα (διουρητικά, ανοσοκατασταλτικά)

Η σωστή διάγνωση και η εξατομικευμένη θεραπεία είναι κρίσιμη.

8. Πότε είναι επικίνδυνο το ουρικό οξύ;

• Όταν η υπερουριχαιμία οδηγεί σε ουρική αρθρίτιδα ή νεφρολιθίαση.

• Όταν συνυπάρχουν καρδιαγγειακές ή νεφρικές παθήσεις.

• Σε τέτοιες περιπτώσεις απαιτείται ιατρική παρακολούθηση και πιθανή φαρμακευτική αγωγή.

Πηγές:

Choi, H. K., Atkinson, K., Karlson, E. W., Willett, W., & Curhan, G. (2004). Purine-rich foods, dairy and protein intake, and the risk of gout in men. The New England Journal of Medicine, 350(11), 1093–1103. https://doi.org/10.1056/NEJMoa035700

Choi, H. K., Curhan, G. (2008). Soft drinks, fructose consumption, and the risk of gout in men: Prospective cohort study. BMJ, 336(7639), 309–312. https://doi.org/10.1136/bmj.39449.819271.BE

Choi, H. K., Gao, X., & Curhan, G. (2007). Coffee consumption and risk of incident gout in men. Arthritis & Rheumatism, 56(6), 2049–2055. https://doi.org/10.1002/art.22712

Dalbeth, N., Gosling, A. L., Gaffo, A., & Abhishek, A. (2021). Gout. The Lancet, 397(10287), 1843–1855. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(21)00569-9

Feig, D. I., Kang, D. H., & Johnson, R. J. (2008). Uric acid and cardiovascular risk. The New England Journal of Medicine, 359(17), 1811–1821. https://doi.org/10.1056/NEJMra0800885

Juraschek, S. P., Miller, E. R., & Gelber, A. C. (2011). Effect of oral vitamin C supplementation on serum uric acid: A meta-analysis of randomized controlled trials. Arthritis Care & Research, 63(9), 1295–1306. https://doi.org/10.1002/acr.20519

Kanbara, A., Miura, Y., Hyogo, H., et al. (2021). Urine alkalization facilitates uric acid excretion. Nutrients, 13(7), 2238. https://doi.org/10.3390/nu13072238

Khanna, D., FitzGerald, J. D., Khanna, P. P., et al. (2012). 2012 American College of Rheumatology guidelines for management of gout. Part 1: Systematic nonpharmacologic and pharmacologic therapeutic approaches to hyperuricemia. Arthritis Care & Research, 64(10), 1431–1446. https://doi.org/10.1002/acr.21772

Khanna, D., Khanna, P. P., FitzGerald, J. D., et al. (2012). 2012 American College of Rheumatology guidelines for management of gout. Part 2: Therapy and antiinflammatory prophylaxis of acute gouty arthritis. Arthritis Care & Research, 64(10), 1447–1461. https://doi.org/10.1002/acr.21773

Neogi, T. (2016). Gout. Annals of Internal Medicine, 165(1), ITC1–ITC16. https://doi.org/10.7326/AITC201607050

Richette, P., & Bardin, T. (2010). Gout. The Lancet, 375(9711), 318–328. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(09)60883-7

Richette, P., Doherty, M., Pascual, E., et al. (2017). 2016 updated EULAR evidence-based recommendations for the management of gout. Annals of the Rheumatic Diseases, 76(1), 29–42. https://doi.org/10.1136/annrheumdis-2016-209707

Zhang, Y., Neogi, T., Chen, C., Chaisson, C., Hunter, D. J., & Choi, H. K. (2012). Cherry consumption and decreased risk of recurrent gout attacks. Arthritis & Rheumatism, 64(12), 4004–4011. https://doi.org/10.1002/art.34677